BADANIA KONSERWATORSKIE ZESPOŁU RZEŹB BAROKOWYCH
Z KOŚCIOŁA PW. NARODZENIA NMP W WARSZAWIE

styczeń - luty 2008

Ołtarz główny pw. Narodzenia NMP

Ołtarz główny
pw. Narodzenia NMP

Ołtarz pw. Proroka Eliasza

Ołtarz pw. Proroka Eliasza

Ołtarz św. Józefa

Ołtarz św. Józefa

Ołtarz pw. św. Judy Tadeusza

Ołtarz pw. św. Judy Tadeusza

Kościół pw. Narodzenia NMP został zbudowany w latach 1682-1732 jako kościół przylegający do klasztoru Karmelitów Trzewiczkowych. W ramach represji za pomoc udzielaną Żydom, w 1943 r. kościół został doszczętnie splądrowany przez Niemców. W czasie Powstania Warszawskiego świątynia została ostrzelana pociskami artyleryjskimi, a następnie podpalona. W wyniku próby wysadzenia budowli powstała wyrwa w ścianie zachodniej i runął filar z amboną.

Ołtarze powstały zapewne ok. 1731 – przed poł. XVIII w. W pierwszej kolejności wykonano ołtarz główny. Nie jest znany projektant architektury nastawy ani wykonawca jej wystroju rzeźbiarskiego. Badania są o tyle utrudnione, że oryginał uległ zniszczeniu w czasie Powstania Warszawskiego. Ocalały jedynie pojedyncze figury: świętego, anioła i putto. Z czasów przedwojennych zachowały się nieliczne fotografie, które niestety nie pozwalają rozstrzygnąć wątpliwości atrybucyjnych.

Ołtarze boczne, tworzące ustawione naprzeciw siebie pary, wykonane były w barwnym stiuku. Pierwotny wystrój rzeźbiarski podporządkowano spójnemu programowi ikonograficznemu gloryfikującemu zakon karmelitów. W każdej nastawie umieszczono parę świętych związanych z zakonem bezpośrednio lub tradycją. Z pierwotnego wystroju zachowały się rzeźby w ołtarzach św. Eliasza i św. Marii Magdaleny Pazzi (obecnie ołtarz nosi wezwanie św. Piusa X). Figury z ołtarza św. Wojciecha karmelity, choć wpisują się w spójny program ikonograficzny, powstały kilkadziesiąt lat później, o czym świadczy ich strona formalna. Pierwotny wystrój rzeźbiarski ołtarza św. Józefa w nieznanym czasie uległ całkowitej wymianie. O wyglądzie figur w przededniu wybuchu wojny tak napisali autorzy przewodnika krajoznawczego: „obecnie białe – do czasów ostatniej restauracji były złocone”.

Prawdopodobnie drewniane rzeźby świętych z ołtarzy śś. Eliasza, Marii Magdaleny Pazzi i Wojciecha karmelity (obecnie ołtarz nosi wezwanie św. Judy Tadeusza) zostały ukryte na czas powstania (może w podziemiach kościoła?), gdyż nie noszą śladów większych zniszczeń ani nawet okopcenia. Pozostawiono na ołtarzach jedynie rzeźby z glorii i anioły, oraz figury z ołtarza głównego (trudne do zabezpieczenia ze względu na wysokość lub ciężar). Nie można było także zabezpieczyć figur śś. Jana Ewangelisty i Jana Chrzciciela oraz grupy wieńczącej nastawę, gdyż wykonane w narzucie były na stałe zespolone ze ścianą. Teorię tą potwierdzają zdjęcia wykonane w grudniu 1962 r., które ukazują dwie glorie z figurami Boga Ojca, rzeźbę św. Jana Chrzciciela (obecnie Rocha) in situ z widocznymi uszkodzeniami i warstwami kurzu i pyłu. Ślady okopcenia znaleziono na figurach aniołów z ołtarza Piusa X oraz na rzeźbie Matki Boskiej, która pierwotnie znajdowała się w glorii ołtarza św. Wojciecha.

Po zakończeniu wojny ocalałe rzeźby poddano konserwacji, a następnie w dosyć dowolny sposób rozmieszczono je w zrekonstruowanych nastawach. Tyczy to zwłaszcza ołtarza głównego, z którego zachowały się jedynie figury znajdujące się pierwotnie w jego lewej górnej części. Obok zrekonstruowanego w gipsie kartusza umieszczono dwa putta pochodzące z któregoś z ołtarzy bocznych. Nie sposób obecnie definitywnie ustalić pierwotnego umiejscowienia pojedynczych uskrzydlonych główek aniołków. Jak ukazują fotografie z lat ok. 1952 – 76, obrazy i rzeźby „wędrowały” wówczas po wnętrzu świątyni. Wynikało to z toczących się na bieżąco prac rekonstrukcyjnych.

Badany zespół obejmował w sumie 22 rzeźby wolnostojące i 4 grupy rzeźbiarskie rozmieszczone w 5 ołtarzach (czterech bocznych i głównym). Celem badań było ustalenie pierwotnej techniki wykonania rzeźb, stanu zachowania, charakteru i zakresu występowania oryginalnych warstw, jak również określenie chronologii późniejszych wymalowań. W ramach projektu przeprowadzono kompleksowe badania odkrywkowe, badania mikroskopowe (stratygraficzne), identyfikacyjne (określenie pigmentów, spoiw i wypełniaczy), dendrologiczne (określenie gatunków drewna) oraz mikrobiologiczne. Badaniom konserwatorskim towarzyszyły badania z zakresu historii sztuki, mające na celu zebranie możliwie największej ilości danych dotyczących pochodzenia i historii rzeźb. W ramach projektu wykonano także szczegółowy opis stanu zachowania każdej z figur i grup rzeźbiarskich.

Badania oraz analiza formalna pozwoliły na ustalenie, które z rzeźb stanowią oryginalną dekorację ołtarzy, oraz jakie było ich pierwotne rozmieszczenie. Udało się także częściowo określić pierwotną kolorystykę i sposób opracowanie powierzchni rzeźb oraz zakres powojennych rekonstrukcji. Informacje te stały się podstawą do sformułowania programu prac konserwatorskich dla każdego z badanych obiektów.

ZLECENIODAWCA
Urząd Miasta Stołecznego Warszawy
Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków
ul. Foksal 1, 100-372 Warszawa
WYKONAWCA
MONUMENT SERVICE Marcin Kozarzewski
ZESPÓŁ   
mgr Katarzyna Głogowska – badania odkrywkowe
mgr Agnieszka Wielocha – koordynacja projektu
Karolina Zalewska – kwerenda archiwalna, analiza formalna

mgr Iwona Pannenko - badania drewna
mgr Elżbieta Rosłoniec - badania mikroskopowe,
analiza składu chemicznego